Kars

Het voelt apart om in Kars rond te lopen. Het regent pijpenstelen. We lenen twee paraplu’s van de hotelbaas, een vriendelijke man. Het hotel is net als de stad: niet veel soeps. Dan had ik maar een luxer hotel moeten boeken. Veel op straat is kapot.

Kars is Turkije. Maar de stad was tot 1917 onderdeel van Rusland. De tsaren zijn geweest. Er is een heuse kerk gebouwd als dank voor de soldaten die het leven hebben gelaten voor Rusland. We zagen dat ook in Sofia, Bulgarije. We zien veel Russische huizen. Baltische architectuur wordt dat genoemd.
We gaan naar café Pushkin, beroemd en berucht. Pushkin is een Russische schrijver die door de tsaren is verguisd. Door Poetin is hij in de armen gesloten, maar zou hij nu hebben geleefd, zou hij waarschijnlijk ook in de gevangenis zijn terecht gekomen. Ik lees zijn gedicht: ode aan de vrijheid. Ik lees, zoals ik alles lees: snel en vluchtig. Maar ik lees dat recht voor oorlog gaat.

Ode aan de Vrijheid, Pushkin

We lunchen in het Pushkin café met de twee stellen die we in de trein hebben ontmoet. Het zijn leuke lui, geïnteresseerd in ons en wij in hen en praten over Turkije, Armenië en Rusland.

Na het café Pushkin zoeken we de Russische kerk op. Deze blijkt omgebouwd tot moskee. Russische elementen zijn eraf gehaald en er zijn twee minaretten aangebouwd. We lopen tijdens een middaggebed even binnen. Geen probleem. Maar het is wel gek dat zo’n religieus gebouw zomaar een bestemming krijgt in een andere religie.

Wanneer je foto’s van Kars opzoekt, dan is de eerste foto die je ziet van een Armeense kerk. De kerk is 1000 jaar oud. Deze kerk heeft hetzelfde lot ondergaan als de Russische kerk. Door de Russen zijn er kleine toevoegingen gedaan aan het oorspronkelijke bouwwerk. Maar toen de Russen weg waren, is de kerk omgebouwd tot moskee en functioneert zo vandaag. Op Wikipedia kun je meer lezen over deze kerk.

Overmorgen gaan we naar Akdamar bij Van, daar is nog een zeer oude Armeense kerk met mooie inscripties.

We zijn vorig jaar in Noorwegen bij Kirkenes bij de Russische grens geweest. Hier voelt het alsof we even in het Rusland van een dikke eeuw geleden zijn binnengelopen. Voor mij ongelofelijk.

Kirkenes Kars. De Russische grens in 1917

19 mei 2026

2025: Over grenzen (Arnhem Kirkenes)
2026: Naar Turkije (Arnhem Kars)

Over de grens…

… van Europa naar Azië.

Dan is het verdrag van Schengen toch wel een verademing. Voordat je doucht aan de andere kant van de Bosporus ben je met de trein even onderweg. Ook al gaat de trein veel sneller dan in de rest van Bulgarije en gaat de trein in het Turkse deel ook best rap, het blijft een gedoe. Ik droomde over een Trans Europa Railway System. En ik dacht 50 jaar vooruit tussen de bordercontrols door.

Eerst werden we geroepen voor paspoort controle Schengen uit. De douaniers hadden zich vergist. Ze kwamen een half uur later. Zelfde ritueel opnieuw na een tijdje. Opstellen in rotten van twee, vrouwen en slapende kinderen eerst. Gelukkig had ik geen belastingschuld of openstaande boetes. Dus ik kon weer gaan dromen. Over de grens in Turkije, nabij het drielandenpunt met Griekenland stonden we een dik uur stil. Nobody knows… Daarna tien minuten door naar de Turkse douane. Allemaal weer uit de trein met de bagage. Of ik iets had achtergelaten werd gecontroleerd. Niet met honden, maar visueel. Vervolgens paspoortcontrole en de tassen door de scan. Scan werkt niet. Ik had de tas van haar en zij de tas van mij, zo was dat. De tas die ik bij me had, die van haar dus, moest open. Zat niets in. Wij mochten door. In Turkije, door naar Istanboel, overstappen en onder de Bosporus door.

In Azië!!! We gaan zien wat ons dar brengt.

10 mei 2026, geschreven op 11 mei.

Sofia

Het is hier een soort drielandenpunt.. Je moet dan wel verschillende kaarten van de geschiedenis op elkaar leggen. Sofia is een compacte, mooie stad.

Het eerste waar we vanochtend tegenaan liepen was het brandende vuur voor de onbekende soldaat. En dat op 9 mei, de dag waarop de overwinning op de nazi’s wordt gevierd op het Rode Plein in Moskou. Het vuur brandt voor de aan de Russische kant strijdende Bulgaarse soldaten tegen de Ottomanen, iets meer dan 100 jaar geleden. Ik spreek een vrouw aan die aan het herdenken is om haar te vragen wat ze herdenkt. Spreekt u Engels? Njet, Ruski is haar duidelijke antwoord. We zijn hier op de grens van het Russische en Ottomaanse rijk. Vannacht reizen we naar Istanbul, de hoofdstad van dat rijk. Je merkt dat de mensen niet alles met de Ottomanen op hebben. Gisteren in de trein deden vrouwen de deur dicht voor Turkse meisjes die opgedirkt naar de kermis gingen. Nou ja zo gaat dat.

Een paar honderd meter verder, nabij de grote Russisch Orthodoxe kerk, de Alexander Nevski kathedraal, is morgen de finish van de Giro ‘d Italia. Het plein is volledig roze uitgedost. Er is een podium met muziek, er zijn kinderen die uitgedaagd worden een rondje rond de kerk te fietsen (werkelijk aandoenlijk), en een heuse markt die bij zo’n grote wielerronde hoort. De sfeer is in zekere zin uitgelaten. Hier strijdt Europa tegen de Turken en de Russen, bij wijze van spreken. Ja echt, het drielandenpunt tussen Rusland, Turkije en Europa ervaar ik hier op een oppervlakte van vier voetbalvelden.

We lopen door, want ja op het programma staan natuurlijk de putdeksels, de synagoge en de Russische ambassade. Eerst komen we nog een moskee tegen. Die is open. De synagoge is op zaterdag -uiteraard- dicht, maar ook aan de buitenkant mooi. Dan op zoek naar de ambassade. Een paar metrohaltes verder en we zijn er. Meer hoofdsteden komen we niet tegen op onze reis langs de grenzen van het huidige Russische rijk. Estland, Letland, Litouwen en Polen hebben we vorig jaar gehad. Nu Slowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije. Hier ligt de ambassade naast het gigantische Moskou hotel. Ankara slaan we over: we gaan vanuit Istanboel door naar Sivas. Putin zal ons nu wel kennen.

Sofia is Europeser dan Boekarest. Ik voel me hier veel beter thuis. Het is schoner, opgeruimder en functioneert beter. Voor wat het waard is na een ervaring van twee dagen.

9 mei 2026.

Over grenzen (Arnhem)

Onderweg naar huis! Mooie reis gehad, veel gezien en ook veel gedaan. Met de trein, de bus, de boot, de auto en ook nog lopend de grens over tussen Finland en Zweden.

Ik dacht, als ik nu de Trump van Europa was, dan zou ik Estland, Letland en Litouwen opheffen en één Baltische staat toelaten tot de Verenigde Staten van Europa.

Verder zou ik Noorwegen, Zweden, Finland en Denemarken opheffen en Scandinavië toelaten. Dan hebben we gelijk Groenland. Verder zou ik Nederland, België en Luxemburg opheffen en de Benelux toelaten. Rotterdam wordt dan de hoofdstad. Wat er met de Oost-Europeanen moet gebeuren, weet ik nog niet. Wel denk ik dat Griekenland en Turkije samen èèn land kunnen worden, net als Spanje en Portugal.

Over grenzen krijg je alleen maar ruzie. Het is beter ze allemaal op te heffen. Lukt dat niet, dan moet je het goed reguleren. Dat hebben we wel aardig gedaan. We hadden een paspoort bij ons: niet één keer laten zien. Ik had een paar euro contant meegenomen: niet één euro daarvan gebruikt. Overal gepind, ook bij die eigenwijze landen, die de euro’s kronen noemen. Ook dan is het gewoon een vaste wisselkoers. Wat beter kan is het reserveringssysteem voor treinen. Daarover heb ik eerder geschreven. Er moet ook ruimte zijn voor verbetering.

Het was een mooie reis. Wie weet de volgende keer met de trein naar Istanbul. Dan vliegen we terug en vermijden we de vertraging op het traject Oberhausen-Arnhem.

15 mei 2025

Over grenzen (Scandinavië)

Wat moet je nu zeggen over de grenzen in Scandinavië… vooral dat ze onzichtbaar zijn/lijken.

De fysieke grens met grenshuisjes is overal verdwenen, zo lijkt het. Andere grenzen zijn er nog: alleen in Finland kun je met de euro betalen. Noorwegen hoort niet bij de EU. Overigens kun je overal met je pin betalen, dus dat verschil valt helemaal weg. Alle vier de landen horen bij Schengen en de NAVO.

Het spoorwegsysteem is heel verschillend wat deels ook komt door de geografische factoren. Zo gaat er een trein van Luleå naar Narvik en niet van Oslo naar Narvik. Zo heb ik de noord-zuid verbindingen vanaf Helsinki en Stockholm als heel verschillend ervaren. Finland ging echt veel sneller dan Zweden over 1000 km noord- of zuidwaarts.

Over de hoofdsteden kan ik weinig zeggen. In Oslo komen we niet, in Helsinki zijn we maar een paar uur geweest. Wat ik wel vind is dat Stockholm echt een mooie stad is. We zijn kriskras door de stad gehopt met een OV ticket. In de metro, in de bus, met de boot. Dat ging echt goed. Ook is het schone stad en vond ik het heel vriendelijk en relaxed.

Vandaag nog een middag en een avond in Kopenhagen en dan morgen naar huis met de Deutsche Bundesbahn. Zitplaatsen gereserveerd en nu hopen dat de treinen op tijd rijden. Ik zal het melden.

14 mei 2025

Over grenzen (Luleå)

We hebben het gehaald. Tijdens zo’n reis ga je allerlei grenzen over of loop je tegen allerlei grenzen aan. Ik heb ze beschreven. Vandaag gaan we de meest ingewikkelde grens over van onze reis: De grens van Finland naar Zweden… ingewikkeld? Heel ingewikkeld!

Vanaf het plannen van deze reis loop ik hier tegen barrières op. Het probleem is niet Schengen. Dat je van het ene naar het andere land gaat, daar zie je niks van. Het probleem is het spoor. Langs de noordkant van de Botnische golf wil het niet lukken met het openbaar vervoer. De apps sluiten niet aan, de interrail app geeft geen antwoord, Google Maps laat je in de steek. Ik heb uit nood kaartjes gekocht die ik achteraf niet gebruik. Volgens mij zijn dienstregelingen tussendoor veranderd. Ik weet het niet. Dit traject vandaag. Uiteindelijk is het als volgt gegaan:

Rovaniemi- Kemi gewoon per trein.

Kemi – Tornio: gelukkig vinden we op tijd de bushalte, dankzij een vriendelijke Fin. We lopen samen met even oude en even gefrustreerde Australische mensen naar de bushalte. Net op tijd halen we de bus. Ik kan nog net een foto maken.

Tornio – Haparanda: je stopt ergens aan de grens bij een IKEA. Iedereen stapt uit de bus. Hoe moet je verder? Niemand om je te helpen. Pas gisteravond had ik door dat het een uur tijdsverschil is tussen deze twee plaatsen. Dus we kunnen de trein Haparanda – Luleå halen. Lopend gaan we naar het station van Haparanda. Een prachtig oud station met ook een spoor naar Finland. Hier moet de EU nog eens wat geld in stoppen voor een goede overstap. Het station geeft een beeld van de historie van deze plaats. Indrukwekkend.

Haparanda – Luleå: dat gaat super. Spiksplinternieuwe nieuwe trein met internet en oplaadpunten. Dat wil je als lange afstandsreiziger. Toch vertrekt de trein met twee minuten vertraging. Op zondag rijden op dit traject drie treinen per dag. Op station Molkwerum in Friesland stoppen zo’n 36 treinen op een zondag. Dit ter vergelijking.

We komen aan: morgen door naar Stockholm en daarna naar Kopenhagen en dan naar huis. Ik mag niet klagen. Het gaat hartstikke goed.

11 mei 2025

Over grenzen (Vardø)

Vardø stond niet in het programma. Vandaag de tocht er naartoe gemaakt. Het is de bonus, de kers op de taart. Ik dacht dat Jacobselv het meest noordoostelijke puntje van Europa was. Maar dat klopt niet. Vanaf vandaag is dat voor mij Vardø. Zelfs Wikipedia is het met mij eens. Je kijkt er rechtstreeks naar Nova Zembla.

De sneeuw is witter dan wit, Het mos paarser dan paars. En Vardø heeft de duurste toegangsweg per reiziger in Europa. Een tunnel van 3 kilometer lang en 90 meter diep. We reden er als enige.

Vanaf hier begint de terugreis naar huis

9 mei 2025

Over grenzen (Kirkenes)

Met uitzicht over de Barentszee zit ik in hotel Thon mijn blog te tikken. Met wie ik ben neemt koffie en ik neem een tonic. Het is nog te vroeg voor een biertje.

Wat in Kirkenes opvalt is dat het echt aan het einde van Europa ligt. Straatnamen zijn tweetalig, het bord van de bibliotheek is tweetalig en de grens is heel dichtbij.

Wij gaan naar de grens met Rusland. We waren in Narva bij de grensovergang en bij Kaliningrad zagen we een reguliere grensovergang. Auto’s mogen er niet langs, maar voetgangers mogen de grens passeren. Hier nabij Kirkenes bezochten we ook de overgang. Hier zijn ze druk aan het bouwen: Hekken! Er valt niet veel te zien.

Vlakbij de grens is een souvinirshop. Helaas was de shop dicht en kon ik geen matroesjka kopen.

We hadden in Vilnius al een bizarre grens gezien. Eén perron dat was afgesloten van de wereld met hekken. Hier, bij Kirkenes, vonden we de grensovergang die beschreven wordt door Frouke Arns in “De gelijktijdigheid der dingen”: de grens van Boris Gleb.

Het verhaal van Frouke Arns gaat over Helena en Nizar. Twee levensverhalen, twee vluchtverhalen die samenkomen in Kirkenes. En de sneeuwuil, die af en toe zijn licht laat schijnen, zoals op pag.7: In het water de vis en de krabben, in de grond het erts. De enige reden waarom dit godverlaten gebied zich destijds uit de vergetelheid heeft opgericht. Al meer dan een eeuw wordt het erts gedolven in de dagmijnen van Sydvaranger AS in Bjørnevatn en per trein vervoerd naar de haven van Kirkenes. In de hoogtijdagen, rond 1960, bracht deze industrie grote bedrijvigheid en perspectief.

Dat is wel anders geweest hier. Want deze rafelrand van het oude continent, dit ijzige fjordenlandschap, was tijdens de Tweede Wereldoorlog het toneel van een bloedige strijd. Het verleden heeft hier diepe sporen nagelaten, in de grond, in het water, in de herinnering van hen die het nog weten en in de herinnering van hen die het verteld kregen uit eerste hand.

De zee, de lucht en het land spreken dezelfde taal aan beide kanten van de grens. De sneeuw is even wit, de regen even nat, de wind even guur. De lemmingen, muizen, eekhoorns en de vis smaken eender, de bodem herbergt dezelfde geheimen.

Nizar vlucht in 2013 vanuit Syrië. Hij neemt niet de route via de Middellandse Zee, maar de nieuwe route over land, via Moskou en Moermansk. En dan met de fiets de grens met Noorwegen over. Met de auto of lopend mag niet, maar door een maas in de wet kun je met een fiets zo het Schengengebied in komen, bij Boris Gleb.

Ik vind iets over deze plaats op Internet. Een gedateerd stuk (ik denk 1987). Elders wordt de grensplaats Nikel genoemd.

Als Nizar met de fiets de grens is overgestoken wordt hij, half bevroren, opgevangen door Helena in haar huis in het buitengebied van Kirkenes.

Vandaag is de grens haast net zo ondergesneeuwd. Wij kunnen er toch komen.

8 mei 2025

Over grenzen (Jacobselv)

In 2022 maakte ik een webpagina, waar ik van de vier uiteinden van Europa een foto had opgenomen (kijk hier). Ik gaf mezelf opdracht om de foto van St. Petersburg uit 2012 te vervangen door een foto van de grens tussen Rusland en Noorwegen bij Jacobselv, voor mij het noordoostelijke einde van Europa. Die opdracht is één van de aanleidingen van deze reis. Op naar Jacobselv, vandaag gaat het gebeuren. Vaak heb ik deze plek bezocht op Google Maps en bekeken. Gisteravond ook. Tot mijn schrik zie, ik dat de weg daarnaar toe is afgesloten. Ik kan de foto niet maken voor de pagina die ik wilde maken. 2500 kilometer gereisd voor nop. Soms maken mensen zich druk om niks.

De vraag is nu: waarom is de weg dicht? Is het vanwege de oorlog in Oekraïne of vanwege het weer? Natuurlijk ben ik op onderzoek gegaan. We zijn zover gereden als we konden. Daar bleek de weg niet schoongemaakt. En konden we niet verder. We rijden terug. Op een bepaald moment komen we twee Noorse soldaten tegen. Zij waren ooit op skies naar Jacobselv geweest. Het leek me een oefening voor commando’s. Zwaar bepakt en uitgeput zaten ze te wachten tot ze opgehaald zouden worden.

We hadden een leuk gesprek over wat ze gedaan hadden en over onze reis. We lieten ze achter met de opdracht Europa goed te beschermen. Dat zouden ze doen.

8 mei 2025

Over grenzen (Lapland)

Vanuit Rovaniemi nemen we de auto. Treinen rijden niet verder naar het noorden. Het voelt als ‘Into the wild’ en draaien de muziek van deze film, gezongen door Eddie Vedder. We zagen de film in het Focus Filmtheater in Arnhem. Ik word er vrolijk van. Zomaar op reis, over grenzen, die we nog nooit zijn gegaan. Zowel qua organisatie, als qua omgeving. Het is best een gedoe om het allemaal goed te regelen, maar als het dan lukt, voelt het geweldig.

Ja, en de omgeving. We gaan de poolgrens over. Het voelt alsof je in de Alpen de 1800 meter grens over gaat. De natuur gedraagt zich ook zo. Is het in Nederland 16 graden en heerlijk voorjaar, 1500 kilometer noordelijker is het gewoon winter, ook al is het bijna het einde van de winter.

Omdat we zaterdag de snelste weg terug willen hebben, maken we een omweg. We verzeilen in een bos en de ‘Chantal’ van Google zegt dat we over vijftien kilometer rechtsaf moeten. De weg wordt onverhard, na verloop van tijd modderig, links en rechts sneeuw… Waar zijn we? Inari is nog 120 kilometer….

Nou ja, we redden het. Het valt uiteindelijk mee en we rijden naar de grens tussen Finland en Noorwegen. Wat bijzonder is dat het landschap na deze grens verandert van saaie berkenbossen met dennen naar een heuvelachtig landschap met uitzicht over de fjorden van de Barentszee.

7 mei 2025